Według raportu OECD „TAX Administration 2021” administracje podatkowe coraz częściej korzystają z dużych i zintegrowanych zbiorów danych, przy czym aż 80 % z nich korzysta z narzędzi i technik analitycznych w celu poprawy zarządzania ryzykiem i zgodnością. 75% administracji już używa lub deklaruje użycie Sztucznej Inteligencji (AI – Artificial Intelligence) i uczenia maszynowego (ML – Machine Learning) w celu wsparcia procesów i usług administracji podatkowej w sposób, który uwalnia zasoby do wykorzystania w innych obszarach działalności.

Komisja Europejska już w 2018 zdefiniowała wykorzystanie AI, ML jako jedną z najbardziej strategicznych technologii XXI wieku (Komunikat z dnia 7 grudnia 2018 r. “Skoordynowany Plan dotyczący sztucznej inteligencji”).

Zarządzanie podatkami jako zbiór czynności powtarzalnych i czasochłonnych, polegających na kolekcjonowaniu danych, analizie i ich porównywaniu, ustalaniu stanów faktycznych i prawnych, wydaje się jedną z najbardziej obiecujących dziedzin do zastosowania algorytmów AI.

Przyczyną, dla której bierze rosnące w szybkim tempie wykorzystanie narzędzi AI przez administracje podatkowe, jest prosta. Administracje podatkowe posiadają unikalny i wyłączny dostęp do ogromnej ilości danych. Co najważniejsze, w ostatnich latach dzięki postępującej cyfryzacji, dane te są wysokiej jakości. Ten monopol stawia oczywiście administracje w uprzywilejowanej pozycji, bo jako jedyne dysponują danymi, które determinują efektywne wykorzystanie AI.

Jak zatem wygląda zastosowanie AI w praktyce? Wydaje się, że można zdefiniować trzy podstawowe obszary aktywności administracji podatkowej:

  1. Wsparcie zarządzania podatnikami – obejmują one korzystanie z interaktywnych wiadomości, połączeń głosowych i usług doradczych. Przykładem może tu być chatbot wdrożony w Hiszpanii, który pełni rolę wirtualnego asystenta wspierającego rozliczenia VAT. Z kolei brytyjski HRMC wdrożył narzędzie do modelowania ryzyka niewywiązania się podatnika z obowiązków podatkowych. Narzędzie wykrywa ryzyko i podejmuje działania zachęcające do przestrzegania przepisów.
  2. Audyt podatkowy i wykrywanie oszustw – zastosowanie AI umożliwia zastąpienie dotychczasowych metod kontroli podatkowych ex post, w zasadzie ciągłym monitoringiem aktywności gospodarczej podatnika. Administracje używają tych narzędzi w celu typowania i nadawania priorytetów dla czynności kontrolnych, ale przede wszystkim identyfikują oszustwa.
  3. Ocena skuteczności polityki podatkowej prowadzonej przez Państwo – istotne zwłaszcza w kontekście pomiaru tzw. luki podatkowej. Badanie wpływu zmian przepisów podatkowych na zachowania podatników, identyfikowanie schematów oszustw i mechanizmów oszustw podatkowych w kontekście populacyjnym i np. Geograficznym.

Jak widzimy na podstawie powyższych przykładów, obszary zastosowania AI są duże. Niezwykle istotną kwestią będzie rozważenie roli, jaką sztuczna inteligencja odegra w transformacji administracji podatkowych i w jaki sposób ta transformacja wpłynie na sytuację podatników. Zwłaszcza jak zostanie zbudowany system ochrony i gwarancji przestrzegania praw podatników. W literaturze przedmiotu coraz więcej uwagi poświęca się na stworzenie katalogu zasad, które powinny być przestrzegane przez administracje podatkowe wdrażające narzędzia oparte na AI i ML.

Do tych najważniejszych zalicza się:

  1. Ostrożność – AI powinno być wdrażane w sposób, który pozwoli na stopniowe testowanie wyników, najlepiej w formie projektów pilotażowych. Wyniki powinny być testowane nie tylko pod kątem ich ekonomicznej zasadności, ale również wpływu na podatników. Postuluje się, aby w początkowych etapach projektów AI uzupełniała pracę urzędników podatkowych i dopiero z czasem stopniowa ją zastępowała.
  2. Proporcjonalność – Należy oceniać stopień ingerencji w prawa podatników decyzji i wniosków generowanych przez narzędzia oparte o AI. Pamiętajmy, że nawet informacja wysłana na zasadzie działania prewencyjnego dotycząca zachowań podatnika, a mająca na celu zachęcić do dobrowolnego przestrzegania przepisów podatkowych, może być oceniona jako ingerencja w prawa podatnika.
  3. Bezpieczeństwo – Wszystkie dane, wnioski i decyzje użyte przez algorytmy muszą być gromadzone i przechowywane w sposób gwarantujący ich bezpieczeństwo rozumiane jako zapewnienie ich integralności i poufności.
  4. Niedyskryminacja – algorytmy AI są niejako obciążone wiedzą, doświadczeniem i hipotezami stworzonymi przez ludzi, warunkują więc słuszność wyników i hipotez tworzonych przez AI. Należy dołożyć zatem szczególnej ostrożności definiują algorytmy, żeby czynniki dyskryminujące poszczególne grupy populacyjne nie zostały przeniesione na same algorytmy. Znany jest przypadek algorytmu, który w ciągu 24 h stał się rasistowski, w wyniku “zainfekowania” rasistowskim założeniami.

Wydaję się, że możliwa jest w niedalekiej przyszłości rzeczywistość, w której wszelkie wątpliwości podatników będą rozwiązywane przez wirtualnych asystentów, będziemy na bieżąco informowani o możliwych konsekwencjach nie przestrzegania przepisów podatkowych a nasze deklaracje podatkowe będą weryfikowane przez inteligentne maszyny.

Począwszy od 2016 w Polsce zachodzi proces cyfryzacji raportowania podatkowego, trwa gromadzenie ogromnej ilości danych o podatnikach. Stworzenie inteligentnych maszyn, wykorzystujących te dane to już tylko kwestia czasu. Czy polska administracja podatkowa jest gotowa na takie rozwiązania to już kwestia polityki kadrowej i konsekwencji w realizacji ogłoszonej z dużym rozgłosem Strategii Rozwoju Ministerstwa Finansów. Pierwsza jaskółka już jest i jak wynika z dostępnych nam informacji, doskonale spełnia swoją rolę. Od połowy 2019 roku działa narzędzie o nazwie „Silnik Analiz” który bazując na zaawansowanych analizach big data identyfikuje oszustwa podatkowe związane z VAT.

Podatnicy w Polsce, żyją w błogim przeświadczeniu, że są dla administracji podatkowej niewidzialni. Często słyszymy od przedstawicieli działów księgowych różnych firm, że „wysyłamy JPK i nikt nigdy nic od nas nie chciał, nie dyskutujmy o jakości raportowania podatkowego, bo ten problem nas nie dotyczy”. Rzeczywistość jest jednak zupełnie inna, administracja wie o nas niemal wszystko, tylko z jakiś powodów nie chce z tej wiedzy jeszcze w pełni korzystać. Czy tak będzie zawsze? Czas pokaże.

Autor: Rafał Berliński, Dyrektor Zarządzający w TAX INSIGHT.

Opublikowano: 9 czerwca 2022

Zapisz się na bezpłatną konsultację

Zostaw swoje dane kontaktowe, skontaktujemy się z Tobą
jak najszybciej.